Men Grand Feu: đọc đúng kỹ thuật sau màu sắc

Một mặt số trắng không có hình vẽ vẫn có thể là men Grand Feu; một bức tranh nhiều màu lại có thể kết hợp men, sơn lacquer và đá quý. Vì vậy, màu sắc hay độ bóng chưa đủ để giải thích cách một bề mặt đồng hồ được tạo ra. Những chữ cloisonné, champlevé hay flinqué cung cấp thông tin cụ thể hơn: nghệ nhân đã chia màu, xử lý nền và tổ chức ánh sáng như thế nào.

Bộ ảnh chế tác Reverso One của Jaeger-LeCoultre là một ví dụ dễ quan sát. Ở đây, phần được trang trí là mặt lưng và cạnh vỏ lật, không phải mặt số chỉ giờ bằng xà cừ phía trước. Trên một diện tích nhỏ, các đường kim loại, vùng màu trong, màu đục và đá đính cùng xuất hiện. Muốn hiểu công việc phía sau, trước hết cần tách tên vật liệu khỏi tên kỹ thuật.

Grand Feu nói về lửa, không nói về đường viền

Men thủy tinh được chuẩn bị từ vật liệu khoáng nghiền mịn, với các oxide kim loại góp phần tạo màu. Khi nung, vật liệu nóng chảy rồi tạo thành lớp men liên kết với nền kim loại. Đó không phải chỉ là một lớp sơn màu được hong khô. Nhiệt độ, thời gian và sự tương thích giữa các lớp đều ảnh hưởng đến kết quả.

Grand Feu, thường được hiểu là “lửa lớn”, chỉ quá trình nung ở nhiệt độ cao. Hồ sơ kỹ thuật của các nhà chế tác có thể ghi khoảng 800°C hoặc 850°C, tùy loại men và công đoạn; không nên lấy một con số làm công thức chung. Quan trọng hơn, Grand Feu không đối lập với cloisonné hay champlevé. Cụm “Grand Feu champlevé” hoàn toàn có nghĩa: tạo các vùng lõm trên kim loại, điền men rồi nung ở nhiệt độ cao.

Cloisonné và champlevé: thêm vách hay khoét nền?

Với cloisonné, những sợi kim loại mảnh, thường bằng vàng, được uốn theo hình rồi đặt lên nền để tạo các ô. Men màu được điền vào bên trong. Đường vách vừa chia bố cục vừa trở thành một phần của hình ảnh. Trên các bản đồ men World Time của Patek Philippe, nét vàng phân ranh giới đất và biển là cách ứng dụng rất rõ của nguyên tắc này.

Champlevé đi theo hướng khác: lấy bớt kim loại để tạo các hốc chứa men. Phần kim loại giữ lại tạo biên của hình vẽ. Nếu cloisonné có thể hình dung là dựng vách lên một mặt nền, champlevé gần với việc khoét những ô xuống nền ấy. Hai phương pháp có thể tạo hiệu quả thị giác khá gần nhau, nhưng công việc chuẩn bị phần kim loại khác nhau.

Điều này cũng giải thích vì sao không nên nhìn thấy đường viền vàng rồi lập tức gọi là cloisonné. Cần xem mô tả chế tác của đúng mẫu đồng hồ. Ở Reverso One Hibiscus Rosa, hình hoa và chim được thực hiện bằng champlevé: các vùng chứa men được tạo ngay trên phần vỏ vàng. Nét kim loại ở đây thuộc cấu trúc nền, không phải bằng chứng về những sợi dây vàng được đặt thêm.

Flinqué, paillonné và tranh men thu nhỏ

Flinqué khai thác khả năng nhìn xuyên qua men. Một lớp men trong phủ lên nền kim loại có họa tiết, cho phép ánh sáng bộc lộ phần trang trí phía dưới. Trên Patek Philippe 7040/250G-001, nền mặt số vàng được guilloché thủ công theo dạng xoáy, rồi phủ men xanh trong. Màu và hình học không nằm trên cùng một lớp; chính sự chồng lớp tạo chiều sâu khi góc nhìn thay đổi.

Tuy nhiên, chữ flinqué không tự động chứng minh mọi họa tiết nền đều được khắc bằng máy tay quay. Phải đọc thêm cách nhà sản xuất làm nền: khắc thủ công, gia công hay dập tái tạo họa tiết là những thông tin khác nhau. Tên hiệu ứng không thay thế cho mô tả quy trình.

Paillonné dùng những mảnh vàng lá nhỏ, gọi là paillons, đặt trong các lớp men trong để tạo chi tiết bắt sáng. Ở hai mẫu Hibiscus của Reverso One, vàng lá 24K được dùng cho phần nhụy hoa. Đây là một vật liệu trang trí nằm trong cấu trúc men, không phải chỉ là màu vàng được tô lên bề mặt.

Tranh men thu nhỏ lại đặt trọng tâm vào nét bút, sắc độ và khả năng dựng hình trên diện tích rất hẹp. Kỹ thuật này có thể kết hợp với champlevé hoặc những phương pháp khác. “Vẽ thu nhỏ” mô tả cách xây dựng hình ảnh; “Grand Feu” mô tả cách cố định vật liệu bằng nhiệt. Chúng không phải hai lựa chọn loại trừ nhau.

Vì sao phải làm nhiều lớp?

Quy trình của Donzé Cadrans được Ulysse Nardin giới thiệu gồm nghiền và rửa bột men, đặt các lớp mỏng, nung, làm đều bề mặt và kiểm tra độ dày. Nhiều lượt làm không đơn giản là tô lại cho đậm màu: mỗi lớp phải tương tác đúng với nền và những lớp đã có. Màu nhìn thấy trước khi nung cũng không phải lời bảo đảm cho sắc độ sau cùng.

Không có số lần nung cố định cho mọi mặt số. Một nền đơn sắc, một bản đồ nhiều vùng màu và một bức tranh có nhiều sắc độ đặt ra yêu cầu khác nhau. Các tài liệu chế tác cũng mô tả những bước mài, làm phẳng hoặc đánh bóng tùy kỹ thuật. Vì thế, hai cách nói tuyệt đối như “men không bao giờ được đánh bóng” hay “mọi mặt số đều phải qua cùng số lượt nung” đều bỏ qua khác biệt thực tế.

Khó khăn nằm ở việc kết quả phải đạt sau cả chuỗi công đoạn. Một lần nung có thể làm xuất hiện khuyết tật hoặc phá hỏng phần đã hoàn thành. Ghi chép tại xưởng của Hodinkee cho thấy rủi ro ấy là một phần của nghề, nhưng không đủ cơ sở để gán một tỷ lệ loại bỏ chung cho toàn ngành.

Một bức tranh có thể chứa nhiều vật liệu

Reverso One Hibiscus Syriacus có nền xanh lacquer trên phần kim loại khắc gợn sóng, trong khi chim và hoa kết hợp men champlevé với vẽ thu nhỏ. Trên Sakura, men, kim cương và sapphire cùng dựng nên cảnh chim hạc bên mặt nước. Những phần cùng mang sắc xanh có thể tạo màu theo các cách rất khác nhau. Gọi toàn bộ bề mặt ấy là “tranh men” thì thuận miệng, nhưng chưa mô tả đủ công việc.

Bảng đọc nhanh các thuật ngữ

Grand Feu	Nung men ở nhiệt độ cao; có thể đi cùng nhiều kỹ thuật trang trí.
Cloisonné	Dùng dây kim loại tạo các ô chứa men trên nền.
Champlevé	Tạo hốc trong nền kim loại rồi điền men.
Flinqué	Men trong cho thấy họa tiết nền; cần đọc riêng cách làm họa tiết.
Paillonné	Các chi tiết vàng lá được đặt trong lớp men trong.
Tranh men thu nhỏ	Dùng nét bút tạo hình và sắc độ; có thể kết hợp các kỹ thuật khác.

Quan sát kỹ, nhưng đừng kết luận chỉ bằng ảnh

Khi tìm hiểu một chiếc đồng hồ men, nên đặt ba câu hỏi: phần nào thực sự là men; các vùng màu được tạo bằng phương pháp nào; nền kim loại được xử lý ra sao? Sau đó đối chiếu hồ sơ của đúng reference với hình cận cảnh. Bề mặt bóng hoặc dòng chữ émail không tự nó cho biết toàn bộ kỹ thuật, mức độ làm tay hay tình trạng nguyên bản.

Độ bền màu cũng không đồng nghĩa với miễn nhiễm với nứt vỡ. Với đồng hồ đã qua sử dụng, tình trạng bề mặt và lịch sử can thiệp cần được xem xét riêng. Giá trị đáng tìm hiểu ở men không chỉ là màu đẹp, mà còn là cách người thợ đưa vật liệu, hình vẽ và nhiệt độ về cùng một kết quả. Biết đọc đúng kỹ thuật giúp sự yêu thích ấy có cơ sở hơn, thay vì chỉ dựa vào một tên gọi nghe cầu kỳ.